Мектептегі ауыз су режимі: Қазақстан санитариялық қағидаларының талаптары
Қазақстан мектептерінде ауыз су режимі міндетті: оны ҚР Денсаулық сақтау министрінің 05.08.2021 № ҚР ДСМ-76 бұйрығымен бекітілген Санитариялық қағидалардың 26–33-тармақтары талап етеді. Мектеп балаларға олардың мектепте болатын барлық уақытында қауіпсіз ауыз суға еркін қолжетімдік беруге міндетті, ал бұған жауапты адамды басшы бұйрықпен тағайындайды. Талаптарды тармақ бойынша талдаймыз – және СЭС келгенге дейін мектепті тексеріп шығуға болатын чек-лист береміз.
Мектептердегі ауыз су режимін қай құжат реттейді?
ҚР білім беру ұйымдарындағы ауыз су режимін «Білім беру объектілеріне қойылатын санитариялық-эпидемиологиялық талаптар» санитариялық қағидалары реттейді – олар ҚР Денсаулық сақтау министрінің 2021 жылғы 5 тамыздағы № ҚР ДСМ-76 бұйрығымен бекітілген (ҚР Әділет министрлігінде 06.08.2021 ж. № 23890 болып тіркелген). Қағидалар мектептерге, балабақшаларға, колледждерге және басқа білім беру объектілеріне қолданылады; соңғы өзгерістер 14.08.2025 № 80 бұйрықпен енгізілген.
Маңызды ескерту: интернеттегі бұл сұрақ бойынша ақпараттың дені ресейлік СанПиН 2.3/2.4.3590-20 туралы жазылған – ол Қазақстанда қолданылмайды. Мектеп тексеріске ресейлік мақала бойынша дайындалса, ескертулерді қазақстандық қағидалар бойынша алады. Төменде – дәл солар.
Санитариялық қағидалар нені талап етеді: 26–33-тармақтар қарапайым тілмен
Қағидалардың сегіз тармағы ауыз су режимі мен суға арналған. Қысқаша: ғимаратта жарамды сумен жабдықтау болуы, судың қауіпсіз, қолжетімдіктің еркін, ыдыстың таза болуы қажет, ал ұйымдастыруға бұйрықпен тағайындалған нақты адам жауап береді.
| Тармақ | Қағида талабы | Мектепке мәні |
|---|---|---|
| 26 | Орталықтандырылған шаруашылық-ауыз сумен, ыстық сумен жабдықтау және су бұру – жарамды күйде | Сынған кран немесе бітелген құбыр – тұрмыстық ұсақ-түйек емес, норманы бұзу |
| 27 | Объектілер қауіпсіз және сапалы ауыз сумен қамтамасыз етіледі | Су нормалау құжаттарының талаптарына сай болуы керек – «крандағы су қандай болса, сол» деген уәж жарамайды |
| 28 | Ауыз су режимі міндетті; су – сыйымдылықтарда, бөтелкеде немесе қайнатылған; кулерлер өндіруші нұсқаулығы бойынша тазартылады; ыдыс – таза | Тәсілді мектеп өзі таңдайды, бірақ әр тәсілдің өз міндеттері бар: кулер тазарту кестесі, стақандар, суға арналған құжаттар |
| 29 | Стационарлық ауызсу фонтандары – су ағынының айналасында биіктігі кемінде 10 см шектеу сақинасымен | Сақинасыз фонтан тексерістен өтпейді – талап конструкцияға қатысты, оны кейін «салып қою» мүмкін емес |
| 30 | Жауапты адам басшының бұйрығымен тағайындалады; суға қолжетімдік – болатын барлық уақытта | Қол қойылған бұйрық және нақты қолжетімдік қажет: су «тек үзілісте, асханада» болса – бұзушылық |
| 31–33 | Орталықтандырылған сумен жабдықтау болмаса – жергілікті көздер немесе таңбаланған сыйымдылықтардағы әкелінетін су, апта сайын дезинфекция | Ауыл мектептеріне арналған қағидалар: мамандандырылған көлік, «ауыз су» таңбасы, қорға арналған жеке үй-жай |
Жабдық үшін басты тұжырым – 29-тармақ, оны сөзбе-сөз келтірейік:
«Стационарлық ауыз су бұрқақтарының конструктивтік шешімдері судың тік ағынының айналасында биіктігі кемінде он сантиметр болатын шектеу сақинасының болуын көздейді».
Санитариялық қағидалардың 29-тармағы, № ҚР ДСМ-76 бұйрық
Мектептегі ауыз су режиміне кім жауап береді?
30-тармақ бойынша жауапты адамды басшы өз бұйрығымен тағайындайды. Іс жүзінде бұл – шаруашылық меңгерушісі, медицина қызметкері немесе шаруашылық жөніндегі орынбасар. Ата-аналар су сатып алуға да, ауыз су режимін ұйымдастыруға да міндетті емес: бұл – мектептің міндеті.
Тағайындалған адамның жауапкершілік аймағына не кіреді:
- таңдалған су беру тәсілі «мүмкіндігінше» емес, әр оқу күні жұмыс істейді;
- кулерлер мен фонтандар кесте бойынша тазартылады, сүзгілер регламент бойынша ауыстырылады;
- бөтелкедегі суға құжаттар бар, қайнатылған су үш сағаттан аспаған;
- суға қолжетімдік балалар болатын барлық уақытта ашық – ұзартылған күн тобы мен секцияларды қоса алғанда.
Бұйрықтың тұжырымы қарапайым болуы мүмкін: «Ауыз су режимін ұйымдастыруға … (лауазымы, аты-жөні) жауапты болып тағайындалсын; орындалуын бақылауды өзіме қалдырамын». Күні, қолы, таныстыру – құжат тексеріске дайын.
Бұл қағидалар балабақша мен колледжге де қатысты ма?
Иә. № ҚР ДСМ-76 бұйрығы барлық білім беру объектілеріне – балабақшаларға, мектептерге, колледждерге, интернаттарға және қосымша білім беру ұйымдарына қолданылады. Ауыз су режиміне қойылатын талаптар ортақ: суға еркін қолжетімдік, жауапты адам, таза ыдыс, жабдыққа қызмет көрсету.
Айырмашылық – тек практикада. Балабақшада ауыз су режимі күн тәртібіне енгізілген: суды балаларға тәрбиешілер береді, сондықтан онда қайнатылған және бөтелкедегі су жиірек қолданылады – ал «үш сағаттан асырмау» ережесі персоналдың күнделікті міндетіне айналады. Мектеп пен колледжде балалар суды өздері алады, сондықтан онда өзіне-өзі қызмет көрсететін нүктелер – рекреациялардағы және асхана жанындағы фонтандар – маңыздырақ: олар персоналдың қатысуынсыз бүкіл ауысым бойы жұмыс істейді.
Мектепте ауыз су режимін қандай тәсілдермен ұйымдастыруға болады?
Қағидалар бірнеше тәсілге жол береді – мектеп өз жағдайына қарай таңдайды. Оларды талаптары, әурешілігі және шығыны бойынша салыстырайық.
| Тәсіл | Қағида талабы | Артықшылығы | Кемшілігі |
|---|---|---|---|
| Ауызсу фонтандары | Кемінде 10 см шектеу сақинасы (29-тармақ), жарамдылық, қызмет көрсету | Ыдыс пен логистика қажет емес; су – құбырдан, сүзгілеу арқылы; бір рет сатып аласыз – жылдар бойы жұмыс істейді | Су кірісі мен ағызу қажет; сүзгілер регламент бойынша ауыстырылады |
| Кулерлер (диспенсерлер) | Өндіруші нұсқаулығы бойынша тұрақты тазарту (28-тармақ) | Жылдам іске қосылады, үйреншікті формат | 19 л бөтелкелерге, қоймаға, санитариялық өңдеуге, стақандарға тұрақты шығын |
| Бөтелкедегі су | Нормалау құжаттарына сәйкестік, суға арналған құжаттар (28-тармақ) | Су құбырына тәуелді емес | Ең қымбат литр; сатып алу мен сақтау – тұрақты міндет |
| Қайнатылған су | Үш сағаттан артық сақтамау (28-тармақ) | Ең аз бастапқы шығын | Әр 3 сағат сайын қайнатып, ауыстырып тұру – іс жүзінде қиын |
| Әкелінетін су | Мамандандырылған көлік, таңбаланған сыйымдылықтар, апта сайын дезинфекция (32–33-тармақтар) | Су құбыры жоқ жерде жалғыз нұсқа | Ұйымдастыру міндеттерінің ең көбі |
Су құбыры бар қала мектептері үшін шығыны ең болжамды тәсіл – стационарлық ауызсу фонтандары: бөтелкедегі су бағасының 60–80%-ын ыдыс пен логистика құрайды, ал фонтан суды желіден алып, өз сүзгілеуінен өткізеді. Қайнатылған су формальды түрде жарамды, бірақ «үш сағат» ережесі оны күнделікті әбігерге айналдырады.
ҚР санитариялық қағидалары бойынша ауызсу фонтаны қандай болуы керек?
Міндетті талап біреу – тік су ағынының айналасында биіктігі кемінде 10 см шектеу сақинасы (29-тармақ). Сақина ағынды ерін мен қолдың тікелей тиюінен қорғайды: бала шүмекке тимей, су доғасынан ішеді. Қалғаны – сатып алушыға мектепке арналған жабдықты саяжай кранынан ажыратуға көмектесетін парасат критерийлері:
- Материал. Тағамдық тот баспайтын болат: таттанбайды, жуылады, мектеп дәлізіне шыдайды. Ауыз сумен жанасуға мырышталған болат жарамайды.
- Вандалға төзімділік. Болат қалыңдығы 1 мм-ден және жиектері дөңгелектенген: арзан модельдердің корпусы 0,45–0,5 мм – ол алғашқы оқу жылында-ақ майысады.
- Сүзгілеу. Фонтанның ішіндегі тазарту сатылары «крандағы су қандай екен» деген сұрақты алып тастайды: механика, көмір, мембрана.
- Қарапайым қосылым. Ең жақсысы – электрсіз, су құбырының қысымымен жұмыс істеу: келісу азаяды, істен шығу нүктелері кемиді.
29-тармаққа арнап жасалған конструкция үлгісі – шектеу сақинасы бар OQUSHY ауызсу фонтаны: 1 мм тот баспайтын болат, SHINWOO үш сүзгілеу сатысы, электрсіз 2 л/мин-ге дейін. Біз оны Алматыда өндіреміз – конструкция әуел бастан қазақстандық қағидаларға арнап жиналған, кейін бейімделген емес. Критерийлердің толық талдауы – ауызсу фонтанын таңдау туралы мақалада.
Шаруашылық меңгерушісінің чек-листі: мектеп СЭС тексерісіне дайын ба
Тізім бойынша жүріп шығыңыз – әр тармақ қағидалардың нақты талабын жабады:
- Ауыз су режиміне жауапты адамды тағайындау бұйрығына қол қойылған және таныстырылған (30-тармақ)
- Суға қолжетімдік үзілісте ғана емес, балалар болатын барлық уақытта ашық (30-тармақ)
- Сумен жабдықтау мен су бұру жарамды, ағып тұрған жер жоқ (26-тармақ)
- Фонтандарда кемінде 10 см шектеу сақинасы бар (29-тармақ)
- Кулерлер өндіруші нұсқаулығы бойынша тазартылады, кесте жүргізіледі (28-тармақ)
- Сүзгілер мен картридждер регламент бойынша ауыстырылған, ауыстыру күндері жазылған
- Су ішуге – таза ыдыс немесе бір реттік стақандар (28-тармақ)
- Қайнатылған су – 3 сағаттан аспаған, қайнату уақыты белгіленеді (28-тармақ)
- Бөтелкедегі судың сапасы туралы құжаттар бар (28-тармақ)
- Әкелінетін су – таңбаланған сыйымдылықтарда, дезинфекция апта сайын (32–33-тармақтар)
- Оқу кабинеттері бар әр қабатта су ішу нүктесі бар
- Қызмет көрсететін мердігердің байланысы қол астында – ақау ауыз су режимін тоқтатпайды
Шығын материалдары – ескертулердің жиі себебі: сүзгілер тұр, бірақ ауыстыру күндерін ешкім жазбайды. OQUSHY фонтандарына түпнұсқа SHINWOO SW-070 картридждері қолданылады – бір сатысы 6000 ₸-ден, Kaspi арқылы сатып алуға болады, ауыстыру – ТО регламенті бойынша. Мерзімдері мен тозу белгілерін бөлек талдадық – картридждерді қаншалықты жиі ауыстыру керек.
Оқушы күніне қанша су ішуі керек?
Бағдар – Еуропалық азық-түлік қауіпсіздігі агенттігінің нормалары (EFSA, 2010): олар сусын мен тағамды қоса, тәуліктегі барлық сұйықтықты есептейді. Ыстықта және дене жүктемесі кезінде қажеттілік 15–30%-ға артады.
| Жас | Тәуліктік норма |
|---|---|
| 2–3 жас | 1,3 л |
| 4–8 жас | 1,6 л |
| 9–13 жас | ұлдар – 2,1 л, қыздар – 1,9 л |
| 14 жас және одан жоғары | 2,0–2,5 л – ересектердегідей |
Оқушы белсенді күнінің көп бөлігін мектепте өткізеді – бұл норманың едәуір үлесі дәл сонда қолжетімді болуы керек. Ел бойынша ауқымы: Қазақстан мектептерінде 3,9 млн бала оқиды, тек «Келешек мектептері» ұлттық жобасы бойынша 2023–2025 жылдары 460 мың орындық 217 жаңа мектеп салынды – және әрқайсысында ауыз су режимі жабдықтау кезеңінде-ақ қаланады.
Ауыз су режимі туралы жиі қойылатын сұрақтар
Балаға өз су бөтелкесін әкелуге бола ма?
Иә. Қағидалар мектептен суға қолжетімдікті қамтамасыз етуді талап етеді, бірақ жеке бөтелкеге тыйым салмайды. Баланың өз бөтелкесі мектептен ауыз су режимін ұйымдастыру міндетін алып тастамайды.
Фонтандар болса, кулер міндетті ме?
Жоқ. Ұйымдастыру тәсілін мектеп өзі таңдайды: фонтандар, кулерлер, бөтелкедегі немесе қайнатылған су – 28-тармақтың талаптарын орындайтын кез келген жарамды нұсқа.
Кулерді қаншалықты жиі жуып, сүзгілерді ауыстыру керек?
Өндірушінің нұсқаулығы бойынша – 28-тармақта осылай тұжырымдалған. Іс жүзінде кулерлер 3–6 айда бір рет санитариялық өңдеуден өтеді, сүзгілеу картридждері ауыстыру күнін жаза отырып, ТО регламенті бойынша ауыстырылады.
Қайнатылған суды қанша уақыт сақтауға болады?
Үш сағаттан артық емес – одан кейін су ауыстырылады. Бұл – 28-тармақтың талабы; дәл сондықтан қайнату негізгі тәсіл ретінде сирек таңдалады.
Су құбыры жоқ ауыл мектебі не істейді?
Ауыз су мақсатындағы жергілікті көздерді немесе әкелінетін суды пайдаланады (31–33-тармақтар): мамандандырылған көлік, «ауыз су» таңбасы бар сыйымдылықтар, қорға арналған жеке үй-жай және сыйымдылықтарды апта сайын дезинфекциялау.
Ауыз су режимін кім тексереді және бұзғаны үшін қандай шара бар?
Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау органдары. Бұзушылықтар қағидалардың нақты тармақтары көрсетілген нұсқамамен ресімделеді – сондықтан жоғарыдағы чек-лист дәл тармақтар бойынша құрылған: әрқайсысын жапқан мектеп ескерту үшін негіздерді де жабады.
Қысқа қорытынды: ауыз су режимі – ата-ананың емес, мектептің міндеті; талаптар № ҚР ДСМ-76 бұйрығының 26–33-тармақтарында бекітілген; оларды жабудың ең оңай жолы – шектеу сақинасы бар стационарлық фонтандар. Біз ауызсу фонтандарын Алматыда өндіреміз және мектептерге осы жолдан толық өтуге көмектесеміз: таңдау, жеткізу, монтаж және қызмет көрсету. Өз мектебіңіз бойынша сұрақтар – байланыс бетінде.